Info bar

Lịch sử phát triển hệ thống bảo hộ quyền SHTT Việt Nam

Theo nguồn tin tin không chính thức, từ đầu năm 2008 Cục SHTT tràn ngập làn sóng đơn mới đăng ký các đối tượng SHCN. Mặc dù số lượng đơn nộp vào Cục SHTT tăng liên tục kể từ năm 1981 khi Việt Nam ban hành nghị định bảo hộ quyền SHTT đầu tiên, nhưng thực tế cho thấy rằng tình trạng tăng đột biến nêu trên là do các tin tức tốt lành: sau khi ban hành Luật SHTT năm 2005, cuối cùng Việt Nam đã được gia nhập WTO vào ngày 11, tháng 1 năm 2007. Sự quan tâm đến việc bảo hộ quyền SHTT gia tăng không chỉ do đất nước có tốc độ phát triển hơn 8% trong nhiều năm liền, mà còn do các nỗ lực rất lớn nhằm cải thiện hệ thống bảo hộ quyền SHTT.
Trở lại quá khứ, trong tâm thức người Việt, quyền SHTT (IP) là một khái niệm khá xa lạ về mặt lịch sử cũng như văn hóa. Theo truyền thống văn hóa duy tình của Việt Nam các nhà trí thức hay còn gọi là các nhà nho khi sáng tác các tác phẩm văn học, nghệ thuật thường coi trọng vấn đề về mặt tinh thần chứ không màng đến quyền lợi về vật chất. Một nhà nho sáng tác một tác phẩm văn học, nghệ thuật là do sự thôi thúc từ bên trong về mặt tinh thần chứ không phải là để kiếm lợi nhuận. Trong lịch sử Việt Nam, không có Nhà nước phong kiến nào bảo hộ quyền tác giả. Hơn nữa, mặc dù là một nước khá phát triển trong lĩnh vực sản xuất các đồ thủ công và có rất nhiều thương hiệu nổi tiếng trong lĩnh vực này nhưng trong các triều đại phong kiến, chưa bao giờ người ta tìm thấy vết tích của việc bảo hộ nhãn hiệu hàng hóa, điều này không giống lịch sử của rất nhiều nước trên thế giới, những nước có lịch sử bảo hộ nhãn hiệu từ rất lâu. Cho đến hiện nay khái niệm quyền SHTT vẫn rất mơ hồ đối với đại đa số người dân Việt Nam.
Có thể tìm thấy dấu tích của việc bảo hộ quyền SHCN ở Việt Nam từ thời thuộc địa vào cuối thế kỷ XIX khi Luật sáng chế của Pháp được tuyên bố áp dụng trên lãnh thổ các nước Đông Dương bao gồm Việt Nam, Lào và Campuchia. Đạo luật này bị hủy bỏ vào năm 1955 sau khi kết thúc cuộc chiến tranh ở Đông Dương vào năm 1954 và đất nước Việt Nam bị chia cắt làm hai miền: miền Bắc và miền Nam. Nền kinh tế thị trường ở miền Nam vẫn tiếp tục bảo hộ quyền SHTT từ năm 1957 và đã bị bãi bỏ sau khi Việt Nam thống nhất vào năm 1975. Cùng trong thời gian này, do nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung nên quyền SHTT không được bảo hộ ở miền Bắc. Sau khi đất nước thống nhất là thời kỳ cả nước xây dựng chế độ Xã hội chủ nghĩa với nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, trong thời kỳ này quyền SHTT vẫn chưa được bảo hộ. Hệ thống bảo hộ quyền SHTT hiện đại được bắt đầu xây dựng từ những năm 1980 khi nhà nước Việt Nam bắt đầu thực hiện chính sách “mở cửa” và bắt đầu hướng tới xây dựng một xã hội có nền kinh tế được gọi là “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”.
Năm 1981, Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị định số 31/CP về sáng chế và sáng kiến cải tiến kỹ thuật đánh dấu thời điểm bắt đầu xây dựng Hệ thống SHTT hiện đại ở Việt Nam. Tuy nhiên phải sau 15 năm hệ thống này mới bắt đầu phát triển nhanh chóng khi Việt Nam tìm kiếm cơ hội để gia nhập WTO và cố gắng đổi mới hệ thống pháp luật Quốc gia  để phù hợp với các tiêu chuẩn của pháp luật Quốc tế. Chỉ vài tháng sau khi nôp đơn gia nhập WTO, vào đầu năm 1995 Quốc hội Việt Nam đã thông qua Bộ luật dân sự đầu tiên quy định bảo hộ về mặt pháp lý đối với Quyền tác giả và một số đối tượng của Quyền SHCN. Mặc dù Bộ luật dân sự 1995 được coi là cột mốc đầu tiên trong việc phát triển Hệ thống SHTT hiện đại của Việt Nam, tuy nhiên nó còn khá xa mới đạt các yêu cầu quy định trong hiệp định TRIPs, một hiệp định về quyền SHTT bắt buộc đối với mọi thành viên của WTO.
Thập kỷ tiếp theo đánh dấu một quá trình phát triển quan trọng đối với hệ thống bảo hộ quyền SHTT. Để khắc phục các điểm chưa phù hợp giữa Bộ luật dân sự1995 với Hiệp định TRIPs, các nhà làm luật đã ban hành một loạt pháp lệnh, nghị định, thông tư bao trùm tất cả các yêu cầu về các vấn đề liên quan đến quyền SHTT của hiệp định này. Hệ thống pháp luật bảo hộ quyền SHTT đã được cải thiện nhanh chóng dẫn đến sự ra đời của Luật SHTT Việt Nam năm 2005. Luật này pháp điển hóa tất cả các quy định về SHTT rải rác trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau vào một bộ luật duy nhất. Vài tháng sau khi Luật SHTT có hiệu lực vào ngày 1 tháng bảy năm 2006, Chính phủ đã ban hành một loạt văn bản hướng dẫn thi hành nhằm làm cho hệ thống pháp luật Quốc gia của Việt Nam đáp ứng được các yêu cầu của các hiệp ước Quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Đến năm giữa năm 2009, Luật SHTT sửa đổi, bổ sung được Quốc hội thông qua có điều chỉnh một số điều luật cho hợp với thực tiễn hơn, nhưng các nội dung chính không có sự thay đổi đáng kể.
Lần đầu tiên khái niệm quyền SHTT được quy định trong Luật SHTT. Quyền SHTT chia làm 3 nhánh chính: 1) quyền tác giả/quyền liên quan; 2) quyền SHCN; và 3) quyền đối với giống cây trồng. Quyền SHCN bao gồm các đối tượng: sáng chế, KDCN, thiết kế bố trí mạch tích hợp, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh, quyền chống cạnh tranh không lành mạnh.Luật SHTT và các văn bản hướng dẫn thi hành đã hoàn toàn phù hợp với các quy định trong Hiệp định TRIPs về mặt nội dung. Các quy định pháp luật liên quan đến việc xác lập quyền và thực thi quyền giờ đây trở nên rõ ràng và minh bạch hơn vì vậy cải thiện tính có thể thực hiện được và tạo điều kiện thuận lợi để tiến hành các thủ tục nhằm bảo vệ quyền SHTT.
Để giải quyết xung đột pháp luật giữa luật Quốc gia và luật Quốc tế, Luật SHTT quy định rõ ràng rằng khi luật Quốc gia trái với các điều ước Quốc tế mà Việt Nam là thành viên thì sẽ áp dụng các điều ước Quốc tế. Điều này có thể được giải thích theo cách sau: các Hiệp ước quốc tế trên có thể được áp dụng trực tiếp trước các tòa án Việt Nam trong trường hợp chứng minh được có sự xung đột về mặt pháp luật. Cho đến nay, Việt Nam là thành viên của Hiệp định TRIPs, Công ước Paris, Công ước Berne và Công ước Geneva. Việt Nam cũng đã ký Hiệp định thương mại Việt – Mỹ, Hiệp định quyền tác giả Việt – Mỹ và Hiệp đinh Sở hữu trí tuệ Việt nam – Thụy Sỹ.
Kỳ tới: Vấn đề thực thi Quyền SHTT ở Việt Nam: Chủ sở hữu quyền đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền.
Công ty Quốc tế D&N